کم پیش می‌آید کسی درخت داز را بشناسد. اغلب ما اسم نخل به گوشمان خورده است و خرما را به عنوان یکی از مواد غذایی مفید‌ می‌شناسیم و در شیرینی‌پزی، خیرات برای اموات‌ از آن استفاده می‌کنیم.

داز: درختی است که به نخل وحشی معروف است و میتوان گفت یکی از اصلیترین عناصر زندگی در جنوب شرقی ایران است.

این درخت از سالهای دور تامین کننده انواع نیازهای اهالی سیستان و بلوچستان بوده است و امروز هم نقشی اساسی در زندگی مردم این خطه دارد.

داز یا نخل ایرانی، از درختان بومی ایران و جنوب غربی آسیا است. محلیها به این گیاه اگر نر باشد، پورک و اگر ماده باشد داز میگویند.

افغان‌ها این درخت را مرز صدا می‌زنند و گاهی هم نخل وحشی نامیده میشود. داز را میتوانید در ایرافشان، ایرانشهر، سراوان و بیشه‌های انبوه کنار رودخانه‌ها سراغ بگیرید.

این گیاه ظاهرا یکی از چهار هزار نوع نخل در جهان است و بیشتر کاربرد تزئینی دارد اما نقشی اساسی در زندگی مردم جنوب شرقی ایران بازی میکند.

میوه درخت داز کونل نامیده میشود که شبیه میوه کنار است، مزه‌ای شیرین دارد و قدری هم گس است. این میوه در آخر تابستان می‌رسد.

البته داز در جنوب انواع مختلفی دارد که محلی‌ها از ضخامت برگ و استحکام تنه آن تشخیص میدهند که با چه نوعی از داز سر و کار دارند. داز برگ‌هایی پهن دارد شبیه به برگهای نخل خرما.

این درخت حداکثر دو متر ارتفاع دارد و میوه‌اش هم به صورت خوشه‌ای و رو به بالا میروید. درخت داز به طور متوسط بیش از ۴۰ کیلوگرم میوه میدهد.

این میوه‌ها خوراک دام بومیهاست و گاهی هم به عنوان تنقلات استفاده میشود.

هر چند ‌محصولات ساخته شده از داز، در شهرها تنها کاربرد تزئینی دارد اما این مصنوعات از گذشته نقشی اساسی در زندگی روستایی‌ها و عشایر این ناحیه داشته است.

بومیان این منطقه از برگ‌های داز، انواع سبد، حصیر و زیرانداز، کپر، کفش و طناب می‌سازند.

این درخت در طول سال سبز است و این ویژگی باعث می‌شود تا مردم منطقه در طول سال به برگ‌های سبز داز دسترسی داشته باشند.

گفته می‌شود که سنت بافندگی با برگ‌های داز، هنوز هم در مناطقی چون سراوان به کودکان آموزش داده می‌شود

هنوز هم زیرانداز بیشتر خانه‌های روستایی و عشایری در بلوچستان‌ از حصیرهای بافته شده از داز است.

مردم این نواحی، هنوز هم در فصل‌های گرم سال، پاپوش‌هایی می‌پوشند که از جمله مصنوعات داز است.

در زبان محلی به این پاپوش‌ها سواس می‌گویند که پاها را در گرمای سوزان تابستان خنک نگه می‌دارد.

سبدهایی که از درخت داز بافته می‌شود، ابزاری هستند برای حمل و نگهداری کالاهای گوناگون.

یک نوع از این سبدها که به آن سند می‌گویند، در نخلستان‌ها کاربرد دارد.

نخلداران، خوشه‌های خرما را قبل از برداشت داخل سند می‌گذارند تا آن‌ها را در برابر حشرات، پرندگان و گرد و غبار محافظت کنند.

یک کاربرد دیگر محصولات داز در نخلستان‌ها، نگه داشتن شاخه‌های سنگین خرما با طنابی است که از الیاف این درخت بافته می‌شود.

از این ریسمانها برای بالا رفتن از نخل هم استفاده می‌شوند چرا که مقاوم و مستحکم هستند.

طناب‌های بافته شده از داز، در مقابل گرمای سوزان منطقه مقاومند و دمای بالای هوا موجب پوسیدگی آن‌ها نمی‌شود.

ساقه و کنده خشک داز، هیزم مورد نیاز برای پخت و پز را فراهم می‌کند.

جانماز هم یکی دیگر از محصولات بافته شده از برگ‌های داز است؛ جانمازی که به شکل حصیر است اما کوچکتر و ظریف‌تر که محلی‌ها به آن مصلحه می‌گویند.

برگ‌های داز در بافت سفره در اندازه‌های مختلف هم کاربرد دارد.

کابرد دیگر، ساخت جاروی دستی است که از برگ‌های باریک داز بافته می‌شود و اهالی به آن روپگ می‌گویند.

صاد یا چیلک هم نام محلی طناب‌هایی است که ذکر آن رفت.

مورداک یا پروند هم کمربند مخصوصی است که برای بالا رفتن از درخت خرما کاربرد دارد.

گوات گیچن‌ها بادبزن‌های دستی بلوچی هستند که با استفاده از برگ‌های داز بافته می‌شوند.

ابزار دیگر، ترازو یا شاهیم است که با استفاده از دو عدد سبد یا سپت درست می‌شود.

برگ این درخت برای ساخت ۹۸ قلم وسایل مختلف زندگی کاربرد دارد.

گاه ابزار کار با آن ساخته می‌شود و گاه دست‌بافته‌های حاصل از داز، نقش وسایل رفاهی در زندگی امروز را به عهده دارند.

برای مثال کتل، ظرفی است بافته شده از داز که خرما را برای جلوگیری از کرم‌زدگی به صورت فشرده در آن نگهداری می‌کنند.

از برگ‌های داز، به غیر از وسایل ضروری، وسایل تزئینی هم درست می‌کنند.

از جمله دستبند، قاب، سبد و جعبه‌های کوچک. از دانه‌های میوه داز هم تسبیح می‌سازند.

درختان داز در استان سیستان و بلوچستان در حدود ۳۸ هکتار  از زمین‌ها را پوشانده‌اند

هر بخشی از آن‌ها در‌حال سوددهی به مردمانی است که صبورانه در گرما‌ با این درخت زندگی می کنند.

 

۴